Overdenking Bergrede ‘Meer dan het gewone’

16 november 2025

Voorganger Koen Holtzapffel

Gelezen werd uit de Bergrede, Matt 5: 1-10, Matt 6: 7-12, Matt 7: 7-12

Gemeente, in tijden van geopolitieke spanningen, oorlog en vrede, in tijden van maatschappelijke tegenstellingen wordt er vaak uit de Bergrede geciteerd.  De Amerikaanse anglicaanse bisschop Mariann Budde deed dat toen zij Trump in Washington de morele les las na zijn inauguratie, collega Rachelle van Andel deed dat in haar stuk in ons landelijke blad over vredestichters, en toen ik van de zomer in India was werd ik herinnerd aan wat eens Mahatma Gandhi schreef: ‘Door de Bergrede ben ik Jezus gaan liefhebben. Maar helaas is deze centrale boodschap door zijn  volgelingen verwrongen. Veel dingen die vandaag voor christelijk doorgaan staan haaks op de Bergrede. Toch blijft staan dat ik door de Bergrede Jezus ben gaan liefhebben.’ Er bestaan Bergrede-christenen, christelijke groeperingen die zich in het bijzonder door de Bergrede laten inspireren, en ook ons dagelijks spraakgebruik herinnert regelmatig aan Jezus’ rede op de berg. Zonder dat we ons daarvan bewust zijn. We willen geen paarlen voor de zwijnen werpen en ook niet twee heren dienen, wel willen we het zout der aarde zijn. We worden gewaarschuwd voor wolven in schaapskleren, en voor het kiezen van de makkelijke ipv de moeilijke weg. Laten we ons niet bemoeien met de splinter in andermans oog zolang we de balk uit ons eigen oog niet verwijderd hebben en,als we blijven zoeken zullen we zeker vinden.

De Bergrede was, is en zal altijd een van de belangrijkste teksten uit het NT blijven. Komend weekend duikt een deel van onze gemeente het klooster weer in,  de benedictijner Willibrordusabdij in Doetinchem. En dat onder het motto, geloven in beweging.  De deelnemers is gevraagd om een tekst voor onderweg mee te nemen, een tekst om mee op weg te gaan, letterlijk en figuurlijk. Ook voor u, al gaat u wellicht het klooster niet in, is dat een boeiende vraag om deze zondag eens te overdenken: met welke tekst bent u op weg gaan? Welke tekst inspireert u nog steeds op uw reis door het leven?

Voor mij is dat in ieder geval de tekst van de Bergrede,  die neem ik dus mee het klooster in. De Bergrede is bij uitstek ook een collectieve tekst waarmee we samen op weg kunnen gaan. In al haar radicaliteit,  weerbarstigheid, maar ook in al haar beknoptheid en schoonheid. Je zou de Bergrede een poëtische samenvatting kunnen noemen van de kernboodschap van Jezus’ leven. Uitgesproken in de context van een berg. Als lezer krijg je daarbij het beeld voor ogen van een leraar die omringd wordt door in het gras gezeten omstanders. Mensen die intensief luisteren naar zijn levenslessen. In bergachtig gebied met wijder horizon, ontstegen aan de alledaagse beslommeringen, dichter bij God, in ieder geval delend in Jezus’ goddelijke inspiratie.  Vaak is de Bergrede opgevat als een loden last die zwaar drukt op de schouders van heiligen en supergelovigen.

Maar je kunt de Bergrede ook lezen als een stimulerende uitdaging voor iedereen. Als een verrassende, een bevrijdende omkering van waarden, ja als een experiment in liefde.  Alles wat het geloof moeilijk en mooi maakt is samengevat in Matteus 5 6 en 7. Nee, we worden hier niet naar de mond gepraat en ook niet bevestigd in wat we toch al vonden en geloofden. Dat is het weerbarstige ervan. Maar juist zo worden we aan het denken gezet met hoofd en hart en juist zo wordt de Bergrede tot geestelijk voedsel voor onderweg. Voedsel waardoor we het oog gericht blijven houden op wat werkelijk telt in leven en geloof. Daarom ook kregen vroegchristelijke dopelingen onderricht in de Bergrede. Dat moest het richtsnoer zijn voor hun levensreis. Met kernteksten over hoe je echt gelukkig kunt worden, door goed te zijn voor een ander. Over bidden, inclusief het Onzevader. Over gerechtigheid in relatie tot Gods koninkrijk. Je zou de Bergrede een uitvergroot Onzevader kunnen noemen, waarin onze relatie met God, het goddelijke, met onze medemens en met onszelf ter sprake komt.  Ze wordt dan ook wel gezien als een actualisering van de OT tien geboden. Zoals eens Mozes de 10 geboden, de 10 bevrijdende woorden op een berg ontving, zo ontvangt nu Jezus, de nieuwe Mozes, bevrijdende woorden op een berg. Woorden over alle aspecten van ons leven: bidden en werken, woorden en daden, zoeken en vinden, oordelen en geoordeeld worden, spreken en zwijgen. De Bergrede als een uitnodiging om die waarden centraal te stellen die nog wel eens veronachtzaamd worden:  vrede, gerechtigheid, duurzaam geluk voor iedereen, liefde tot God en tot de naaste. God is liefde, en om met het hart te ervaren wat dat betekent wordt je uitgenodigd om je naaste lief te hebben, zelfs als die naaste zich vijandig opstelt. Ja, je vrienden liefhebben, dat kan iedereen, maar nu je vijanden liefhebben, dat is een stuk lastiger. Zorg in ieder geval dat je eerst met je naaste in het reine komt voordat je een offergave naar het altaar brengt. God heeft tijd, God wacht van harte totdat jij je verzoent hebt met je buur die nog een appeltje met je te schillen had. Na de verzoening heb je nog alle gelegenheid om God je offer te bezorgen.   

Gemeente, Het bekende boekje van de theoloog Feitse Boerwinkel over de Bergrede heet ‘Meer dan het gewone’. Het gaat om een meer dan gewoon handelen in persoonlijke verhoudingen en in de samenleving. Jezus heeft dat in zijn woorden en daden voorgedaan.  Te midden van farizeeën, zeloten en essenen is hij een eigen weg gegaan. Met Gods koninkrijk als stip aan de horizon waarvan ook nu af en toe al iets merkbaar wordt is. In dat koninkrijk draait het niet meer om koningen, keizers en admiraals, maar om nederigen, zachtmoedigen, zij die hongeren en dorsten naar gerechtigheid. Het blijft natuurlijk een enorme uitdaging: meer dan het gewone gestalte geven in het leven van alledag. Iemand na de rechterwang ook de linkerwang toekeren,

niet alleen je onder- maar ook je bovenkleed afstaan, als iemand je dwingt één mijl mee te gaan er zelfs twee met hem op te lopen. Overschat Jezus ons niet enorm in de Bergrede, gaat dit ooit lukken? Tot troost: de vrijzinnige theoloog Johannes de Graaf stelde dat je van de Bergrede nooit een systematische verhandeling moet maken die altijd en overal moet worden toegepast. Dan ga je de mist in. Maar toch werkt het soms en De Graaf verhaalt daarbij van een gebeurtenis uit de Tweede WO:

ergens zit een stel gevangenen in een barak van een concentratiekamp. Iedere avond komt een bewaker de barak binnen en ranselt steeds dezelfde man af. De andere gevangenen zien het avond aan avond in machteloze woede aan. De kameraad beschermen zou vast tot geweld tegen allen leiden. Onmogelijk deze terreursituatie te doorbreken. Tot een van de gevangenen op een avond het vaste patroon doorbreekt. Hij stapt op de bewaker af en zegt: als u dan beslist iedere avond iemand moet afranselen, neemt u dan vanavond mij eens voor de verandering. Het komt voor de bewaker als een donderslag bij heldere hemel. Alsof iemand na op de rechterwang geslagen te zijn ook de linkerwang nog toekeert. Na enige aarzeling antwoordt de bewaker: goed, vanavond neem ik jou en niet die ander. En omdat je zo flink bent om jezelf aan te bieden, mag je zelf zeggen hoeveel slagen ik je geven zal. Dan antwoordt de gevangene: dat laat ik aan uw geweten over. Verwarring bij de bewaker die zich zelf voordoet als iemand zonder geweten. ‘Ik heb geen geweten antwoordt hij dan ook.’ Waarop de gevangene: natuurlijk hebt u een geweten, anders had u me al lang afgeranseld. Na dit wonderlijke gesprek druipt de bewaker af om nooit meer terug te keren. Hier heeft de Bergrede gewerkt en is de terreur op een Bergrede-achtige manier doorbroken. Natuurlijk kun je van zoiets geen methode maken, maar indrukwekkend blijft het en het geeft ons een sprank van hoop: de Bergrede in praktijk brengen? Onmogelijk is het niet.   

Gemeente, de veelheid, de volheid aan teksten van de Bergrede is waarsch niet in één keer zo door Jezus uitgesproken. De meesterhand van Matteus heeft overgeleverde uitspraken van Jezus samengebracht in een lange leerrede. Zodat wie Jezus na wil volgen weet waar ie aan toe is. Daarbij geldt als de allerkortste samenvatting van wat er van ons verwacht wordt de gulden regel uit Matt 7: Behandel andere mensen net zoals je zelf behandeld wilt worden. Dat is het hart van de Wet en de Profeten, dat is de kern van wat het geloof van ons vraagt. Veel mensen willen zo precies mogelijk weten wat ze moeten geloven en wat ze moeten doen. Hier is het antwoord, gevat in die ene zin.  Zo eenvoudig kan het zijn, zo universeel, en toch ook zo lastig. Heel veel godsdienstige leiders en wijsheidsleraren hebben de gulden regel onderwezen, meestal in de negatieve vorm: Wat gij niet wilt dat u geschiedt, doe dat ook een ander niet.

In Matteus formuleert Jezus de gulden regel positief. Hij doet een beroep op onze fantasie en creativiteit: hoe wil ik eigenlijk dat anderen zich tegenover mij gedragen en wat betekent dat voor mijn houding ten opzichte van hen? We verwachten dat anderen altijd goed luisteren naar onze verhalen, luisteren we dan ook stil en aandachtig naar die van hen? We verlangen ernaar dat anderen steeds aan ons welbevinden denken, denken wij dan ook aan dat van hen? We hopen dat anderen het goede in ons waarderen en onze missers snel vergeven en vergeten, maar doen wij dat dan ook omgekeerd? Kortom, we willen van de ander graag meer dan het gewone, laten we dan zelf het goede voorbeeld geven. Tja, zo eenvoudig en praktisch kan het evangelie zijn.

Rabbi Hillel antwoordde eens op de vraag die iemand stelde om de Torah uit te leggen in zo kort mogelijke tijd, staande op één been: Wat u niet wilt dat u geschiedt, doe dat ook een ander niet. Dat is de hele Torah. De rest is commentaar, ga heen en doe alzo. 

Al u dus straks naar huis gaat, of volgende week het klooster in, houdt u dan alleen die gulden regel eens in het achterhoofd. Dan heeft de Bergrede opnieuw iets in gang gezet.  Ach waren alle mensen wijs en deden daarbij wel, de aarde was een paradijs… Amen