Op zeereis met Odysseus en Paulus

Overdenking 23 augustus 2026

Voorganger Koen Holtzapffel

Gemeente, De film The Odyssey van cineast Christopher Nolan heeft inmiddels miljoenen kijkers getrokken over de hele wereld. Dat blijft bijzonder, zeker voor een epos dat meer dan 2500 jr geleden geschreven is en dat vele malen herverteld en ook verfilmd is. Het toont de kracht van verhalen, oerverhalen, en het toont ook onze behoefte om verhalen te horen, om ons er door te laten meenemen, te laten inspireren en ons er in te herkennen. En ook al zijn we dan zelf niet altijd zo heldhaftig, we smullen van verhalen over helden, van de reis van de held. Of dat nu de Odysseus van Homerus is of de Paulus van Lucas. Men is a story-telling animal.  

Christopher Nolans film laat eveneens zien hoe je een oerverhaal op heel verschillende manier kunt hervertellen en ook hoe verschillend je de film kunt beoordelen. Zoveel recensenten zoveel opinies.  Een ding is zeker, zowel bij Homerus, bij Lucas als bij Nolan is vertelkunst nodig, verbeeldingskracht en creatieve durf om een eigen interpretatie aan het verhaal te geven. Zonder altijd weer nwe interpretaties blijft een oerverhaal niet levend. En wat doet een dominee op zondagmorgen eigenlijk anders dan de bijbelse oerverhalen op haar/zijn manier hervertellen en van een eigen interpretatie voorzien?

Gemeente, Ik ga u verder niet lastig vallen met de film, of met het epos van Homerus, en al helemaal niet met de diverse kritieken op de film, maar de film vormt een mooie aanleiding om weer eens  naar het verhaal van Pls zeereis in Handelingen te kijken. En inderdaad , er zijn parallellen.

In beide gevallen gaat het om een reis, een zeereis van een held. In beide gevallen komt de vraag op of dit een historisch verslag is of toch iets anders, en zowel voor Homerus als voor de schrijver van het Handelingenverhaal, zeer waarschijnlijk de evangelist Lucas, geldt: zij waren meesters van vertelkunst. Ze wisten hoe ze een verhaal spannend konden vertellen om de hoorder te boeien. Ze wisten ook hoe ze met het verhaal een boodschap konden meegeven om mensen toen en nu aan het denken te zetten over hun eigen leven.  

En bij een goed verhaal hoort ook dat het gelaagd is en dat je het op verschillende manieren kunt lezen. Ik wil u vandaag twee manieren laten zien waarop je het verhaal van Paulus’ zeereis kunt lezen. Een meer historisch-kritische leeswijze en een meer gelovige. Beide manieren van lezen hebben hun goed recht en juist remonstranten willen, ook op zondag, aan beide manieren van lezen recht doen. 

II Voor de meer historisch-kritische lezing van Pls’ verhaal maak ik gebruik van een artikel van de classicus Fik Meijer. Hij heeft veel geschreven over de klassieke oudheid en ook over Pls. Meijer is niet gelovig maar wel erg geinteresseerd in Pls’ persoonlijkheid. En hij wil met een analyse van Pls’ zeereis laten zien hoe evangelist Lucas de kunst van het vertellen verstaat. Via Pls optreden rond de schipbreuk verkondigt Lucas een boodschap die nogal eens afwijkt van de historische werkelijkheid van zeereizen in de klassieke oudheid.

Meijer begint met de constatering dat in antieke literatuur vaker bijzondere zeereizen met een noodlottige afloop beschreven worden. Bij Homerus, bij Vergilius en bij Ovidius.  Een schip bevindt zich midden op zee, ver verwijderd van de veilige kust, en dan steekt er een stormwind op die het schip hevig doet schudden. De kapitein geeft bevelen maar niets mag baten tot de held het initiatief neemt. In al die verhalen, je kunt ook denken aan de bijbelse Jona, klinkt iets door van de angst van landrotten voor de grillige gevaren van de zee en het reizen op zee. De zee die geeft en de zee die neemt. Fik Meijer sluit niet uit dat Lucas een aantal van die verhalen heeft gekend en zijn schipbreukverhaal er naar heeft gemodelleerd.

Meijer laat vervolgens zien hoe Lucas tegen een zogenaamd historische achtergrond de zeereis gebruikt om zijn eigenlijke verhaal te vertellen: dat en hoe Pls ondanks tegenslag en met Gods hulp de heilsboodschap verkondigt aan de nog niet gelovige wereld buiten Israel. In drie door Lucas beschreven interventies groeit Pls in het zeereis-verhaal uit van een gevangene zonder enige nautische kennis, tot een man Gods die aan de alledaagse werkelijkheid zijn superieure wil oplegt. Als het weer steeds beroerder wordt kritiseert Pls de schipper. Hij had de veilige haven van Kreta nooit moeten verlaten. Hoe penibeler vervolgens de situatie wordt, hoe zelfverzekerder Pls. Hij weet zeker dat alleen het schip verloren zal gaan maar dat verder niemand het leven erbij in zal schieten. Daartoe is hem in de nacht een engel van Godswege verschenen. God wil dat Pls in Rome voor de keizer zal verschijnen. Daarom kan hij niet ten onder gaan tijdens de zeereis, en alle opvarenden profiteren daar van mee.

Pls derde interventie geschiedt wanneer het schip na 14 dagen de kust van Malta nadert. Wanner de bemanning ankers wil uitbrengen en daartoe de bijboot te water laat, doet Pls het voorkomen alsof de zeelieden willen vluchten. Wat hij vervolgens zegt gaat tegen alle nautische logica in, maar zo wordt Pls de echte hoofdpersoon van het verhaal. Hij alleen, deskundig of niet, kan als held het schip van de ondergang redden. Aardig is dat Meijer het nog even opneemt voor de schipper. Die laat zich wel door nautische logica leiden en blijft alert.

Hij doet er alles aan om stranding te voorkomen, en als dat niet lukt zet hij heel terecht het schip vlak voor de kust op een ondiepte zodat het niet te pletter slaat. Daarom kunnen alle 276 opvarenden de kust van Malta veilig bereiken. Voor Meijer is dus niet Pls maar de schipper de echte held van het verhaal.    

Gemeente, remonstranten weten heel goed dat bijbelverhalen geen historische exposé’s zijn en ook niet rechtstreeks uit de hemel naar de aarde zijn gezonden. Hoe goddelijk geïnspireerd wellicht ook, ze zijn altijd door mensenhand in definitieve verhaalvorm gegoten.

Maar…, dat kan nooit het laatste woord zijn. Ook remonstr zijn op zondag niet alleen in de kerk om een mooi verhaal te horen, we willen ook geïnspireerd raken en er iets van meenemen naar de werkelijkheid van alledag. Wat dan geeft het verhaal ons vandaag mee, als we het niet alleen historisch-kritisch lezen maar ook spiritueel?

Dan zien we de gevangen Pls op een deel van zijn levensreis. In een kleine boot op de onmetelijke zee, als gevangene op weg van Caesarea naar Rome om  daar ten overstaan van de keizer zijn onschuld te bepleiten. Zelfs in die omstandigheden, als gevangen landrot op zee,  treedt Pls, dankzij zijn God, onverschrokken en heldhaftig op. Pls spreekt moed in en wijst de weg vanuit een sterk geloofsvertrouwen.

Hij  waarschuwt ook. Daar begint het mee. ‘Jullie hadden beter naar mij moeten luisteren en op Kreta blijven.’ Maar bij dit gelijk achteraf laat hij het niet. Hij spreekt ook moed in en neemt de leiding. ‘Nu vraag ik jullie om moed te houden en niet bang te wezen.’ Wat heerlijk is dat, als je in crisis verkeert, persoonlijk of gezamenlijk, en er staat iemand op die het hoofd koel houdt, die gezag uitstraalt, initiatief neemt en weet wat je moet doen. Dat geeft vertrouwen. Wie in zo’n situatie niet in paniek raakt maar vertrouwen uitstraalt, die kan ook anderen het vertrouwen geven dat het goed zal komen. Daarin bestaat leiderschap.

Paulus koppelt dat vertrouwen natuurlijk aan zijn Godsvertrouwen. Via een engelachtige boodschapper heeft hij van Godswege vernomen dat hij niet zal vergaan, en de andere opvarenden ook niet. Dat geloofsvertrouwen in t verhaal is natuurlijk enorm groot en het staat wellicht wat ver van ons vandaan. Maar geloofsvertrouwen, vertrouwen uberhaupt kan ook groeien in kleine momenten van bijzonder karakter. Een helpende hand, een luisterend oor, iemand die opstaat en weer verder gaat. Levinas noemt dat het wonder van de kleine goedheid die we elkaar kunnen schenken, en het goddelijk, God straalt in die kleine goedheid door.

Het geeft net dat beetje geloof, hoop, en liefde dat we zo nodig hebben in het leven. En zeker ook in deze tijd.

En dan is er nog dat mooie slot van het verhaal. Pls die zijn reisgenoten als een vaderlijke vriend oproept om bij alle vrome geloofsoverwegingen ook nuchter te blijven en een stevig stuk brood te eten. Uit angst of vanwege de storm hadden ze dat lang niet gedaan. En met een lege maag gaat de redding zeker niet lukken. Maar Pls zou Pls niet zijn als hij het eten van het brood niet van een ritueel zou voorzien. In navolging van zijn grote vb Jezus. Pls pakt het brood, breekt het in stukken en dankt God. Avondmaal op Malta, wie had daar in de storm nog op durven hopen? Zo wordt het bijzondere moment in het leven van de reizigers, dat ze zich de rest van hun leven zullen herinneren, ook ritueel vorm gegeven. Er is alle reden voor dankbaarheid en die wordt ook op deze wijze geuit.

Gemeente, zo kun je het verhaal van Pls zeereis op twee heel verschillende manieren lezen. In onze remonstrantse geloofsgemeenschap vinden we ze allebei waardevol. Ook als het verhaal niet letterkijk zo heeft plaatsgevonden is het na 2000 jaar nog steeds van belang.

Ten slotte. Ik preekte eerder over Paulus’ zeereis. Toen was de film over Odysseus er nog niet, en ik was ook nog niet op Malta geweest. Inmiddels ben ik op een aantal plaatsen geweest waar Paulus ooit preekte: Efeze, Athene, Malta. Verandert het bezoek aan zo’n plek je kijk op het verhaal? Ja en nee. Je hoeft niet altijd ter plekke te zijn geweest om een verhaal te waarderen, en bovendien is nooit helemaal zeker of dit nu echt de plek was waar Pls zich bevond.

Toch geeft zo’n plek wel achtergrond bij het verhaal en kun je je er een betere voorstelling van maken. Maar het mooiste van zulke plekken, bijv St Pauls Bay op Malta,  is dat mensen er alle eeuwen door op bezoek zijn geweest. Of ze nu als pelgrim kwamen, devote gelovigen of nieuwsgierige toeristen, zij hebben er allemaal iets van de fascinatie ervaren van een heilige plek met een eeuwenoude geschiedenis. Wat er ook precies gebeurd is,  het is een bijzondere, een heilige plek die ons even optilt uit ons dagelijks bestaan en aarde en hemel met elkaar verbindt. Gelukkig hoeven we voor zulke plekken niet alleen verre reizen te maken. Ook de ruimte waar we ons nu bevinden is zo’n bijzondere plek. Waar we plots even kunnen worden opgetild en voor een moment ervaren dat hemel en aarde elkaar kunnen raken. Bijvoorbeeld als we ons buigen over een avontuurlijk en met veel passie geschreven verhaal over Paulus zeereis naar Malta. Amen

Lit: art Fik Meijer, ‘Malta: een bijzondere ‘schipbreuk’ in: Thalassa, historische bespiegelingen rond de middellandse zee.