Dag Hammerskjöld Inspiratie voor nu, voor ons ?!

Stadsretraite Remonstranten Rotterdam februari 2025

Begrijpen – door stilheid

Handelen – uit stilheid

Winnen – in stilheid

Merkstenen, 1956.

Een hels kabaal

Een stadsretraite? Ondanks de stad, verwacht je toch wat stilte aan te treffen in een retraite, maar een vroege bezoekster ondervond het tegendeel. Een hels kabaal was het, toen voorafgaand aan de bijeenkomst beeld en geluid werden getest.

“Een aardige oefening om bij jezelf te blijven” zei ik glimlachend tegen een vroege bezoekster en achteraf gezien leek precies dát kenmerkend te zijn voor de man die in deze stadsretraite centraal stond: Dag Hammarskjöld, secretaris-generaal van de Verenigde Naties. Te midden van alle politiek gekrakeel, ernstige conflicten en crises in zijn tijd, probeerde hij steeds bij zichzelf te blijven en daarin het directe contact te zoeken met het hogere.

Hóe hij dat deed, daarvan geven de aantekeningen die hij tijdens zijn leven maakte een indruk. Ze werden gepubliceerd in een boek, met als titel ‘Merkstenen’, na zijn tragische dood door een vliegtuigongeluk bij een vredesmissie in Congo. ‘De langste reis, is de reis naar binnen’, is een van de ‘merkstenen’ uit deze aantekeningen.

Merkstenen? Voor wandelaars in de bergen een meer bekend begrip, van de spirituele opgestapelde stenen in Tibet tot aan de gestapelde stenen die in Noorwegen en Zweden wandelaars de weg wijzen. Maar hoe bedoelt Dag Hammarskjöld het? Hij schreef erover: Deze aantekeningen zijn “merkstenen, opgestapeld als je een punt bereikt had waarop je ze nodig had, een vast punt dat niet verloren mocht gaan. En dat zijn ze gebleven.“

Overigens vormt de persoon Dag Hammarskjöld voor Koen Holtzapffel, die samen met Jethro Zevenbergen de dag leidde, in zijn persoonlijke leven ook een opmerkelijke merksteen. Hij werd geboren op de dag dat Hammarskjöld’s vliegtuig neerstortte én hij zat op een basisschool die de naam van Hammarskjöld droeg.

Mystiek?

Afstemmen, zo zou je het kunnen noemen. Het afstemmen was een rode draad in het leven en werk van Dag Hammarskjöld, waarvan de vaak poëtische aantekeningen in het boek blijk geven. Afstemmen….op wat? Op dat, wat hij omschreef als “Eens zei ik JA tegen iemand – of iets!”.

Het moet een bijzondere ervaring zijn geweest, waarover helaas verder niets bekend is. Wel gebruikte Hammarskjöld een enkele maal het woord mystiek, maar ook zonder het zo expliciet te benoemen, lijkt de grondtoon van de merkstenen te getuigen van zijn mystieke beleving*. Soms noemt hij het expliciet God. “Een witboek over mijn dialoog, met mezelf en God”, en noemt hij het evangelie en de psalmen. Daarbij stemde hij niet alleen af op de mystici uit vroeger tijden zoals Meester Eckhardt, maar ook op mensen uit zijn tijd, zoals Albert Schweitzer die luisterde naar de roeping van hogerhand die hem in Afrika bracht.

Deze openheid en afstemming naar iets of iemand, zonder dat het scherp wordt omlijnd door een vaste religie of zienswijze tekent het intense contact dat hij steeds met het hogere zocht en vond.

Hij vond dat ook in de natuur. Een beeld van de natuur op het scherm toen een van de filmpjes werd getoond was dermate indrukwekkend dat het God direct naderbij leek te brengen: ‘Daar is God!’ riep iemand uit. Koen: “Ja, dit is wat een beeld of een boek als Merkstenen kan doen.”

Soms omschreef Hammarskjöld datgene waarop hij afstemde als ‘het ongehoorde’. “Het ongehoorde is misschien heel eenvoudig dit: de laatste ontmoeting waar hij de absolute moed en de absolute nederigheid in een absolute trouw aan zichzelf bereikt.” *

Het geeft zijn overgave weer aan zijn innerlijke transformatie. In de rand van zijn rede aansluitend op zijn herverkiezing als secretaris-generaal, schreef hij met potlood: ‘Geheiligd zij jouw Naam, Jouw rijk kome. Jouw wil geschiede’. 26 sept 57.*

1 aprilgrap?

Van 1954 tot aan zijn tragische dood bij een vliegtuigongeluk tijdens een vredesmissie in 1961, werkte Dag Hammarskjöld in deze positie van de nog prille Verenigde Naties. Toen hij voor deze functie werd gevraagd dacht hij dat het een 1 aprilgrap was. Hij werd erdoor verrast. In eerste instantie zag hij het aanvaarden van de functie vooral als plichtsbesef, dienstbaarheid, opdracht, offer, een kruis. Daarin was hij ook kritisch naar zichzelf: “Als ik mezelf offer, doe ik dat dan voor mezelf, opdat ik dan een goede naam krijg? Doe ik dat uit sublieme egocentriciteit?”*

Dat hij zijn taak als zwaar ervoer blijkt onder meer uit de volgende merksteen:

Moe | en eenzaam | Moe | Het hart doet zeer | Langs de rotsen sijpelt het smeltwater | De vingers zijn stram | De knieën rillen | Nu, juist nu | Mag je niet loslaten.

Anderen vinden rustplaatsen | Op hun weg, in de zon | Waar ze elkaar ontmoeten | Maar dit | Is jouw weg | En het is nu | Juist nu | Dat je niet mag falen.

Schrei | als je kunt | schrei | Maar klaag niet | De weg koos jou | en je moet dankbaar zijn.

Opvallend is echter ook de innerlijke transformatie die Hammarskjöld bewust lijkt te hebben willen aangaan. “Het willen loslaten van het zelf grip te willen houden op het leven. De greep laten verslappen, die bewust is opgebouwd door sociale ambitie”, zo schrijft hij.

Uiteindelijk ervoer hij zijn taak niet alleen als een kruis, maar ook dat “we in liefde en geloof, rechtvaardigheid en ootmoet jou ontmoeten in stilheid.”* Mensen die hem kenden getuigden ervan dat hij veranderde: nabijer, spontaner, warmer, opener in de omgang werd.*

Stilte en stilheid

Stilte, we horen het woord vaak, maar Hammarskjöld maakt een mooi onderscheid tussen stilte in onze omgeving en stilheid in innerlijke zin. “Beide”, zei hij, “zijn belangrijk om tot innerlijke dialoog te komen.”

Bij de opening van de Stilteruimte in het VN-gebouw in 1957 sprak hij de volgende woorden: “Wij dragen allen in ons een kern van stilheid, omgeven door stilte. Dit huis, gewijd aan werk en debat in dienst van de vrede, dient een ruimte te hebben die gewijd is aan de stilte in de uiterlijke zin en stilheid in de innerlijke zin.”

Het is een sobere ruimte, zo vertelt Koen, met een blok ongevormd ijzererts in het midden. Ongevormd ets, dat – zo wordt erbij aangegeven – kan worden gebruikt voor wapens of voor ploegen.

Oefeningen

Hoe verhoudt deze innerlijke houding van afstemmen van Dag Hammarskjöld, deze mystiek met God, zich tot onze kerk, en tot ons, in onze kerk? De deelnemers kregen de uitnodiging tot zelfreflectie, met meditatieoefeningen aan de hand van teksten over de volgende vragen:

• Welke merkstenen hebben we onderweg in ons leven gevonden? Hoe oriënteerden we ons? Welke merkstenen hebben we zelf neergelegd?
• Waar vinden wij onze stille ruimte?
• Waar en hoe ervaren wij de zin(volheid)?

Feedback

Het was een drukbezochte dag, die ook belangstellenden trok die niet – of niet vaak – op zondag naar de kerk komen. “Een waardevolle dag”, zo bracht een deelneemster aan het eind van de middag naar voren. “Door het met elkaar in gesprek zijn over dat waar je normaal niet snel over spreekt”.

De vraag werd gesteld: “Worden zulke merkstenen ook gebruikt in de kerkdiensten? Dit nodigt uit tot meer!” En: “Hoe kunnen we meer mensen hiermee kennis laten maken, zodat dit alles niet beperkt zal zijn tot een eenmalige dag?”  

Voorgesteld werd om voor de volgende stadsretraite allen minstens één iemand mee te nemen die hier niet eerder is geweest. Cobi Klappe had het verrassende voorstel om het boek Merkstenen aan Mark Rutte te sturen, secretaris-generaal van de NAVO, ter inspiratie, met een briefje erbij van de Remonstranten Rotterdam. Opvallend is ook dat verschillende mensen om me heen aangaven zich nog meer te willen verdiepen in Hammarskjöld.

Tot slot

Dag Hammarskjöld is vooral bekend vanwege zijn functie in de Verenigde Naties, waarin – zoals de naam al zegt – praktisch alle naties in de wereld zich verenigden met als doel om conflicten en geweld op vreedzame wijze te beslechten.

Dat hij op deze Stadsretraite centraal stond, kan gezien worden als meer dan een interessant historisch weetje. Juist nu, in deze huidige, dreigende tijd, is hij een voorbeeld van hoe je staande kunt blijven in alle chaos en onzekerheid om ons heen.

Zo kan Dag Hammarskjöld een bron van inspiratie zijn, zowel in ons persoonlijke leven, als voor de groten in de wereld om ons heen.  

Sylvia I. Saakes

Meer lezen?

• * De weg naar binnen – Beatrijs Corveleyn en Kees G. Zwart
• Merkstenen – Dag Hammerskjold
• ‘JA zeggen’ – Joris Vercammen – in: Volzin…?  
• Severien Bouman in: Zolang er mensen zijn op aarde.

Meer zien?

Films te vinden op You Tube:

• ‘De verborgen overgave van de secretaris generaal – Dag Hammarskjöld
• Trailer van de film ‘Se den hemma’.

Sylvia I. Saakes